Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, Anayasamızın 135’inci maddesinde, belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleriyle ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak üzere meslek disiplinini korumak amacıyla kanunla kurulan ve kamu tüzel kişiliğe sahip, idari ve mali denetime tabi kuruluşlar olarak tanımlanmaktadırlar.

Ülkemizde “Ahilik Sistemi”nden bu yana, meslek kuruluşlarının hem kamusal alana hem de toplumsal alana yönelik faaliyetleri olmuş ve bu faaliyetler, devletin yüklenmiş olduğu kamu hizmetinin en üst seviyede topluma yansımasında önemli roller oynamıştır. Bu nedenle meslek kuruluşlarıyla merkezi otorite arasında yüzyıllardan beri sıkı bir ilişki kurulmuş, Cumhuriyetin ilanından sonraki modern devlet anlayışının devamı olarak 1961 ve1982 Anayasalarında “Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları” adıyla Anayasal Kurum olarak idari yapımız içerisinde yerini almışlardır.

Modern devletin üstlendiği kamu hizmeti yükünün gittikçe artmasıyla birlikte, merkezi otorite, bir taraftan kamu menfaatiyle yakın ilgisi bulunan meslekleri düzenlemekte, diğer taraftan da bu mesleklerden belirli bir olgunluğa erişmiş olanları özerk hale getirerek, onlara, kendisine ait olan bazı yetkileri devretmektedir.

Bu bağlamda Anayasada genel çerçevesi çizilmiş olan amaçları gerçekleştirmek üzere ve yine Anayasa gereği 5174 sayılı “Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu” ile ülke genelinde faaliyet gösteren ticaret ve/veya sanayi odaları, deniz ticaret odaları ve ticaret borsaları ile bunların üst birliği olan Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğinin (TOBB) kuruluş amaçları, görev, yetki ve faaliyetleri düzenlenmiştir.

Odalar; üyelerinin müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, meslekî faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, mensuplarının birbirleri ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak üzere meslekî disiplin, ahlâk ve dayanışmayı korumak ve aşağıda yazılı görev ve hizmetleri yerine getirmek amacıyla kurulan, tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarıdır.

Ticaret siciline kayıtlı tacirler ile sanayici ve deniz taciri sıfatını haiz tüm gerçek ve tüzel kişiler ile bunların şubeleri ve fabrikaları, bulundukları yerdeki odaya kaydolmak zorundadırlar.

5174 sayılı Kanun gereğince odalar özetle aşağıda sıralanan görevleri yapmaktadır.

a) Ticaret ve sanayiyi ilgilendiren bilgi ve haberleri derleyerek ilgililere ulaştırmak, özellikle üyelerinin mesleklerini icrada ihtiyaç duyabilecekleri her çeşit bilgiyi, başvuruları durumunda kendilerine vermek veya bunların elde edilmesini kolaylaştırmak, elektronik ticaret konusunda üyelerine yol gösterecek girişimlerde bulunmak,
b) Ticaret ve sanayiye ait her türlü incelemeleri yapmak,
c) Meslek faaliyetlerine ait konularda resmî makamlara teklif, dilek ve başvurularda bulunmak,
d) Çalışma alanları içindeki ticarî ve sınaî örf, adet ve teamülleri tespit etmek, Bakanlığın onayına sunmak ve ilân etmek,
e) Deniz ticaretinin kamu yararına, millî ulaştırma ve deniz ticareti politikasına uygun şekilde gelişmesine çalışmak,
f) Deniz ticaretine ait incelemeler yapmak, Türkiye limanları arası ve yurt dışı navlun, acente komisyonu ve ücretleri ile liman masrafları gibi bilgileri toplamak ve bunları yaymak, dünya deniz ticaretindeki en son gelişmeleri izlemek, istatistikler tutmak ve bunları ilgililere duyurmak,
g) Deniz ticaretine ait ticarî örf, teamül ve uygulamaları tespit ve ilân etmek,
h) Yabancı gemi sahip ve donatanları ile denizcilikle ilgili müesseselere Türkiye limanlarının imkânları, çalışma şekilleri, tarifeleri ve liman masrafları hakkında bilgi vermek ve onlardan benzeri bilgileri sağlamak,
ı) İlgililerin talebi üzerine deniz ticareti ile ilgili ihtilaflarda hakemlik yapmak,

i) Deniz acenteliği hizmet ücret tarifelerini hazırlamak ve Bakanlığın onayına sunmak,
j) Yurt içi fuarlar konusunda yapılacak müracaatları değerlendirip Birliğe teklifte bulunmak,
k) Sanayiciler için kapasite raporları düzenlemek,
l) Ticaret mallarının niteliklerinin belirlenmesine yönelik lâboratuarlar kurmak veya bunlara iştirak etmek,
m) Milli Eğitim Bakanlığının izin ve denetiminde ticaret, denizcilik ve sanayi ile ilgili kursları açmak, açılan kurslara yardımda bulunmak, yurt içinde ve dışında ihtiyaç duyulan alanlar için öğrenci okutmak ve stajyer bulundurmak; meslekî ve teknik eğitim ve öğretimi geliştirme ve yönlendirme çalışmaları yapmak, kendi üyelerinin işyerleriyle sınırlı olmak üzere, 3308 sayılı Meslekî Eğitim Kanunu kapsamına alınmamış meslek dallarında bu uygulamaya ilişkin belgeleri düzenlemek,
n) İlgililerin talebi halinde, ticarî ve sınaî ihtilaflarda hakem olmak, tahkim kurulları oluşturmak,
o) Sanayi siteleri, endüstri bölgeleri, organize sanayi bölgeleri, teknoloji geliştirme bölgeleri, teknoparklar, teknoloji merkezleri kurmak ve yönetmek; 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu çerçevesinde serbest bölge kurucu ve işleticisi veya işleticisi olmak, antrepo işletmek ve fuar alanları, kongre merkezleri ile ticaret merkezleri kurmak, işletmek veya kurulmuş olanlara iştirak etmek.
Sayılan görev ve hizmetlerin yerine getirilebilmesini teminen odalarca sahip olunan temel gelirler şunlardır:

a) Kayıt ücreti.
b) Yıllık aidat.
c) Munzam aidat.
d) Yapılan hizmetler karşılığı alınan ücretler.
e) Belge bedelleri.
f) Para cezaları
g) Gemilerden alınacak ücretler.
h) Misil zamları.

Ülkemizde 114 adedi ilçe ve 67 adedi il düzeyinde faaliyet gösteren 181 ticaret ve sanayi odası; 45 adedi ilçe ve 12 adedi il düzeyinde faaliyet gösteren 57 ticaret odası; 11 adedi il ve 1 adedi bölge düzeyinde faaliyet gösteren 12 sanayi odası ve 1 adedi il ve 1 adedi ülke düzeyinde faaliyet gösteren 2 deniz ticaret odası olmak üzere toplam 252 oda bulunmakta olup, bunların gerçek ve tüzel kişi olmak üzere yaklaşık toplam üye sayıları aşağıdaki gibidir:

ODA VE BORSALAR Gerçek Kişi
Üye Sayısı

Tüzel Kişi
Üye Sayısı

Toplam
Üye Sayısı

Ticaret ve Sanayi Odaları 108.000 189.000 297.000
Ticaret Odaları 159.000 398.000 557.000
Sanayi Odaları 2.000 26.000 28.000
Deniz Ticaret Odaları 1.500 5.900 7.400
Ticaret Borsaları 13.000 21.000 34.000
TOPLAM 283.500 639.900 923.400

Odaların farklı türler altında örgütlenmeleri, aynı iştigal konusu ile uğraşan tacir ve sanayicilerin aynı çatı altında birleşerek Anayasada sıralanmış olan mesleki faaliyetlerin kolaylaştırılması, meslek mensuplarının müşterek ihtiyaçlarının karşılanması, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişiminin sağlanması ve meslek disiplininin sağlanması amaçlarının daha etkin gerçekleştirilmesine matuftur.

Ticaret borsaları, kotasyona dâhil maddelerin alım satımı ve borsada oluşan fiyatlarının tespit, tescil ve ilânı işleriyle meşgul olmak üzere kurulan kamu tüzel kişiliğine sahip kurumlardır.

Ticaret borsası kotasyonuna dâhil maddelerin alım veya satımı ile uğraşanlar, bulundukları yerin borsasına kaydolmak zorundadırlar.

Ticaret borsaları 5174 sayılı Kanun gereğince özetle aşağıdaki görevleri yapmaktadır.

a) Borsaya dâhil maddelerin, borsada alım satımını tanzim ve tescil etmek,
b) Borsaya dâhil maddelerin borsada oluşan her günkü fiyatlarını usulü dairesinde tespit ve ilân etmek,
c) Bölgeleri içindeki borsaya ilişkin örf, adet ve teamülleri tespit etmek, Bakanlığın onayına sunmak ve ilân etmek,
d) Borsa faaliyetlerine ait konularda ilgili resmî makamlara teklif, dilek ve başvurularda bulunmak.

Sayılan görev ve hizmetlerin yerine getirilebilmesini teminen borsalarca sahip olunan temel gelirler şunlardır:

a) Kayıt ücreti.
b) Yıllık aidat.
c) Muamele tescil ücreti.
d) Yapılan hizmetler karşılığı alınan ücretler.
e) Belge bedelleri.
f) Para cezaları.
g) Misil zamları.

Ülkemizde 58 adedi il ve 55 adedi de ilçe düzeyinde olmak üzere toplam 113 ticaret borsası faaliyet göstermekte olup, bunlar yaklaşık 13000 gerçek ve 21000 tüzel olmak üzere toplam 34000 kişiye hizmet vermektedirler.

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, odalar ve borsalar arasındaki birlik ve dayanışmayı temin etmek, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, oda ve borsa mensuplarının meslekî faaliyetlerini kolaylaştırmak, bunların birbirleriyle ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak üzere, meslek disiplinini ve ahlâkını korumak, ülkenin kalkınması, ekonominin gelişmesi için gerekli çalışmaları yapmak ve 5174 sayılı Kanunda belirtilen hizmetleri yerine getirmek amacıyla kurulan, tüzel kişiliğe sahip, kamu kurumu niteliğinde meslek üst kuruluşudur.

Bu çerçevede yaklaşık bir milyon tacir ve sanayiciye hizmet veren oda ve borsaların üst birliği olarak TOBB, 5174 sayılı Kanun gereğince özetle aşağıdaki görevleri yerine getirmektedir.

a) Ülkenin iktisadî durumu hakkında raporlar hazırlamak, Ekonomik ve Sosyal Konseyde ve benzeri kurum, kurul, komisyon ve kuruluşlarda ticaret ve sanayi kesimini temsil etmek,
b) Gelişen dünya koşullarında ulusal ticaret, sanayi ve hizmet sektörlerinin gelişmesine yönelik çalışmalar yapmak; Avrupa Birliği ve uluslararası kuruluşlarla olan ilişkilerde bu sektörlerin haklarını gözetmek,
c) Oda ve borsalara yurt içi fuarlar konusunda yapılan ve Birliğe intikal ettirilen müracaatları inceleyip karara bağlamak; fuar şirketlerine yurt içi fuar düzenleme yetki belgesi vermek; yurt içinde ve yurt dışında ticaret merkezleri kurmak ve kurulmuş olanlara katılmak; ekonomik ve sosyal sorunlarla ilgili etkinliklere katılmak,
d) Talepleri halinde oda ve borsaların üyeleri arasındaki ihtilafları hakem olarak çözmek üzere yüksek tahkim heyeti kurmak,
e) Özel sektörün ekonomik politikalarını belirlemek; dünya ekonomisi ile entegrasyonunu teminen gerekli dış ekonomik ilişkilerin tesisinde ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına gerekli hallerde görüş vermek ve bu ilişkilerin yürütülmesinde yardımcı olmak,
f) Sermaye piyasası, yatırımların teşviki ve yönlendirilmesi, ithalat-ihracat rejimi kararları, ithalatta haksız rekabetin önlenmesi ve vergi ile ilgili konularda resmî mercilere görüş bildirmek, önerilerde bulunmak, küçük ve orta ölçekli işletmeleri pazarlama, finansman, araştırma-geliştirme çalışmalarında teşvik etmek.
g) Odalarca düzenlenecek kapasite raporları ve benzeri belgeleri incelemek ve onaylamak.
h) İlgili mevzuat uyarınca, organize sanayi bölgeleri, endüstri bölgeleri, teknoloji geliştirme bölgeleri, teknoloji merkezleri, teknopark kurulmasına yardımcı olmak, kurulmuş veya kurulacak olanlara katılmak.
ı) Yurt içinde ve uluslararası ticarî anlaşmazlıklarda görev alacak tahkim kurumlarını ve uygulanacak tahkim şartlarını oluşturmak,

i) Ticaret ve sanayi kesimi ve faaliyetleri konusundaki bürokratik engellerin kaldırılması, ülkenin sanayi, ticaret, tarım, turizm ve hizmet sektörlerinin envanterinin çıkarılması konularında çalışmalar yapmak,
j) Ülke ekonomisinin geliştirilmesi ve yönlendirilmesi amacıyla resmî mercilere görüş bildirmek ve öneride bulunmak.
k) Sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikli iş gücünün yetişmesini sağlamak amacıyla meslekî ve teknik eğitim kurumları kurmak, kurulmuş bulunanlara iştirak etmek, işbirliği yapmak.
Sayılan görev ve hizmetlerin yerine getirilebilmesini teminen Birlikçe sahip olunan temel gelirler şunlardır:

a) Odalar ve borsalarca her yıl tahsil edilen gelirlerin yüzde sekizinin yatırılmasından müteşekkil Birlik aidatı,
b) Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi gelirleri,
c) Yapılan hizmetler karşılığı alınan ücretler,
d) İştirakler kârı.
e) Menkul ve gayrimenkul sermaye iratları, şirket kârları.
Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile odalar ve borsaların organları kendi üyeleri tarafından yargı gözetimi altında, gizli oy ve açık tasnif usulü ile seçilmektedir.

Oda ve borsa organları şunlardır:

a) Meslek komiteleri,
b) Meclis,
c) Yönetim Kurulu,
d) Disiplin Kurulu.
Birliğin organları ise:

a) Genel Kurul,
b) Oda ve Borsa Konseyleri,
c) Yönetim Kurulu,
d) Yüksek Disiplin Kuruludur.
Oda, borsa, Birlik ve bunların kurduğu teşekküllerde istihdam edilenler 5174 sayılı Kanunda yer alan hükümler dışında 4857 sayılı İş Kanununa tâbidir.

Odalar, borsalar ve Birliğin mal ve hizmet alımları ile yapım işleri ve satımlarının açıklık, şeffaflık ve serbest rekabet ilkeleri gözetilmek suretiyle gerçekleştirilmesi zorunluluğu bulunmaktadır.

Oda ve borsalar, üyelerinden;

Meslek onuruna veya meslek düzen ve geleneklerine uymayan eylem ve davranışlarda bulunanlarla, müşterisine karşı meslekî görevini yapmayan veya görevinin gerektirdiği dürüstlüğe uygun şekilde davranmayanlar hakkında disiplin cezası,

İmalatta, mal ve hizmet arzında sağlık kurallarına uymayanlara, ölçü ve tartı aletlerini hileli bir şekilde kullananlara ve hileli, karışık veya standartlara aykırı ve kalitesiz mal imal edip, satanlara idarî para cezası vermeye yetkilidirler.

Kuruluş amaçları veya 5174 sayılı Kanunda belirtilen asli görevlerini Bakanlığımızın yazılı uyarısına rağmen yerine getirmeyen oda, borsa veya Birlik organlarının görevlerine son verilmesine ve yerlerine yenilerinin seçtirilmesine, Bakanlığımızın veya bunların bulundukları ildeki Cumhuriyet savcısının istemi üzerine, o yerdeki asliye hukuk mahkemesince karar verilebilmektedir.

Millî güvenliğin, kamu düzeninin, suç işlenmesini veya suçun devamını önlemenin yahut yakalamanın gerektirdiği hallerde, gecikmede sakınca varsa, oda ve borsalarda vali, Birlikte Bakanlar Kurulu, organların faaliyetten men edilmesine karar verebilmektedir.

5174 sayılı Kanunda belirtilen faaliyetlerini ve kuruluş amaçlarını gerçekleştiremeyeceklerine meclislerinin üçte iki çoğunluğu ile karar veren oda ve borsalar, talepleri halinde Birliğin olumlu görüşü ile Bakanlık tarafından lağvedilebilmektedir.

Faaliyetlerine ihtiyaç kalmayan borsalar, Birliğin teklifi üzerine Bakanlık tarafından lağvedilebilmektedir.

5174 sayılı Kanun ve 640 sayılı “Gümrük ve Ticaret Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname” gereğince söz konusu kuruluşların düzenleme ve denetleme mercii Gümrük ve Ticaret Bakanlığı olup, Bakanlık bu görevi İç Ticaret Genel Müdürlüğü marifetiyle yerine getirmektedir.